Zama – HTTPS của Ethereum: Mảnh ghép cuối cùng để Blockchain trở nên thực sự riêng tư

Blockchain mang đến sự minh bạch, nhưng cũng tạo ra một hạn chế lớn: mọi dữ liệu đều công khai. Trên Ethereum ngày nay, bất kỳ ai cũng có thể theo dõi số dư ví, giá trị giao dịch, tài sản nắm giữ hay chiến lược của một quỹ đầu tư. Đây là rào cản khiến nhiều tổ chức tài chính, doanh nghiệp và ứng dụng RWA khó đưa các nghiệp vụ quan trọng lên blockchain.

Zama giải quyết bài toán gì?

Zama mang đến Confidential Smart Contracts bằng công nghệ Fully Homomorphic Encryption (FHE – Mã hóa đồng hình hoàn toàn). Dữ liệu luôn được mã hóa ngay cả trong quá trình xử lý, giúp smart contract có thể tính toán mà không cần giải mã.

Khác với nhiều dự án privacy xây blockchain riêng, Zama xây dựng Confidentiality Layer có thể tích hợp với Ethereum và các blockchain EVM, giúp các ứng dụng hiện có bổ sung quyền riêng tư mà không phải thay đổi toàn bộ hạ tầng.

• Điểm mạnh
  • Công nghệ khác biệt: Một trong những dự án tiên phong đưa FHE vào môi trường blockchain thực tế.
  • Hạ tầng thay vì ứng dụng: Có tiềm năng trở thành lớp bảo mật dùng chung cho nhiều blockchain.
  • Phù hợp với tổ chức: Mở ra các ứng dụng như Confidential DeFi, RWA, tokenized assets, payroll, đấu giá kín và giao dịch OTC.
  • Hệ sinh thái đang phát triển: SDK, thư viện, ví dụ mã nguồn và công cụ dành cho developer ngày càng hoàn thiện.
• Điểm yếu
  • Hiệu năng: FHE vẫn có chi phí tính toán cao hơn smart contract thông thường, dù đã cải thiện đáng kể.
  • Adoption còn sớm: Chưa có nhiều ứng dụng quy mô lớn hay “killer app” chứng minh nhu cầu thị trường.
  • Cạnh tranh: Phải cạnh tranh với các hướng tiếp cận khác như Zero-Knowledge Proof (ZK), Trusted Execution Environment (TEE) và Multi-Party Computation (MPC).

Zama không phải là một dự án “AI” hay “Layer 1” mới. Giá trị của họ nằm ở việc xây dựng một lớp hạ tầng bảo mật mà nhiều blockchain và ứng dụng có thể sử dụng. Nếu Chainlink trở thành Oracle Layer, Celestia là Data Availability Layer, thì Zama đang hướng tới trở thành Confidentiality Layer của Web3. Đây là một hướng đi rất tham vọng. Thành công của Zama sẽ phụ thuộc vào việc họ có thu hút được các giao thức lớn và tạo ra những ứng dụng thực sự cần quyền riêng tư hay không.

Thông tin và góc nhìn đầu tư về dự án Zama

Zama được sáng lập bởi dàn Founder thuộc nhóm “God-tier” gồm:

• Rand Hindi (Giám đốc điều hành – CEO): Là một doanh nhân công nghệ người Pháp và chuyên gia deeptech. Ông học lập trình từ năm 10 tuổi, lấy bằng tiến sĩ về mật mã học và từng thành lập Snips, một công ty AI đã được hãng Sonos mua lại.
• Pascal Paillier (Giám đốc công nghệ – CTO): Là một nhà nghiên cứu mật mã học hàng đầu thế giới với hơn 25 năm kinh nghiệm. Ông nổi tiếng là người phát minh ra thuật toán Paillier (một hệ mật mã đồng hình một phần rất quan trọng) vào năm 1999.

Dự án gọi vốn gần 80 triệu USD gồm các quỹ như Multicoin Capital và Protocol Labs, hiện các quỹ này đang nắm giữ một lượng lớn Token và đang ở vị thế staking để bảo mật mạng lưới. Thông tin các vòng gọi vốn như sau:

Vòng gọi vốn	Ngày thực hiện	Số vốn huy động	Định giá (FDV)	Giá Token ($)	Tình trạng
Series A	07/03/2024	73 triệu USD	~$300M – $510M	~$0.027 – $0.046	Đã hoàn thành
Series B	25/06/2025	57 triệu USD	1 tỷ USD	~$0.091	Đã hoàn thành
Public Sale (Dutch Auction)	21/01/2026	44 – 118 triệu USD	$550M	$0.050	Đã hoàn thành
Binance Pre-sale	29/01/2026	11 triệu USD	$275M	$0.025	Đã hoàn thành

Token $ZAMA hiện được list ở hầu hết các sàn lớn với tổng cung là 11B ZAMA. Mức giá hiện tại là $0.03479 với MC=$76.55M, FDV=$389.62M. Hiện tại token đang trong giai đoạn unlock hàng ngày với khối lượng khoảng 4.06M ZAMA/ngày. Đặc biệt đến ngày 2027-02-01, tốc độ unlock sẽ tăng lên.

Hiện tại trên trang Zama Staking, đã có 1.6B ZAMA được stake, chiếm tới 72% lượng cung lưu hành ở thời điểm hiện tại. APR hiện tại đang là 31%, một mức khá cao so với các dự án khác, đây là lý do tại sao thu hút được nhiều người tham gia staking. Nhưng APR cao cũng cho thấy một áp lực lạm phát khá lớn ở thời điểm hiện tại.

Một điểm nữa chúng ta cần phải chú ý đó là Tokenomics của Zama được thiết kế theo mô hình Burn-and-Mint. Mỗi khi người dùng sử dụng giao thức, họ trả phí bằng $ZAMA cho các dịch vụ như Encryption, Decryption, Bridging confidential assets thì 100% số $ZAMA thu được sẽ bị đốt. Đồng thời, để trả công cho các operator (FHE Coprocessor và KMS Node), giao thức sẽ Mint token mới theo tỷ lệ lạm phát được xác định trước (ban đầu là 5%/năm). Nếu lượng người dùng ít, lượng Burn rất nhỏ trong khi lượng Mint không đổi sẽ làm cho nguồn cung lưu hành của Zama ngày càng tăng.

Với góc nhìn cá nhân, thì mức giá hiện tại so với mức giá các vòng gọi vốn là chấp nhận được. Các quỹ chưa đạt mức lợi nhuận lớn nên họ sẽ vẫn giữ để tham gia staking nhận thêm Zama. Nếu thị trường đẹp có thể có đợt tăng trưởng đến cuối năm, sau đó có thể sẽ là cú xả của các quỹ. Hãy thực sự cẩn thận với mốc 2027-02-01.

Một số điểm nhấn về dự án Zama

Từ fhEVM → Zama Confidential Blockchain Protocol

Đây là thay đổi lớn nhất. Trước đây, Zama giới thiệu:
fhEVM = thư viện Solidity để viết smart contract mã hóa.
Bây giờ họ giới thiệu:
Zama Confidential Blockchain Protocol
Đây không phải blockchain mới. Mà là:
một lớp Confidentiality Layer chạy trên Ethereum, Base, Arbitrum…

Kiến trúc hiện tại như sau:

Điều này rất quan trọng, giúp Zama không cần cạnh tranh với Ethereum mà họ trở thành:
“Privacy Layer cho Ethereum.”
Theo quan điểm của cá nhân mình thì đây là một hướng đi hợp lý hơn rất nhiều.

Kiến trúc đã rõ ràng hơn nhiều

Bài blog Series B giải thích chi tiết cách hoạt động, bài viết này khá hay nên hãy thử đọc nó. Điểm mình thích nhất là: FHE không chạy trên Ethereum. Ethereum chỉ làm:

emit Event

Sau đó:
FHE Coprocessor → Tính toán → Trả kết quả về chain.

Chính nhờ vậy mà:

• Không cần sửa EVM
• Không fork Ethereum
• Không cần chain mới

Đây là thiết kế rất thân thiện với Ethereum (Ethereum-friendly).

Kết hợp cả FHE + MPC + ZK

Đây là điểm nhiều người bỏ qua. Không phải chỉ là FHE mà là FHE+MPC+ZK. Mỗi công nghệ làm một việc:

• FHE: Tính toán trên dữ liệu mã hóa
• MPC: Chia nhỏ private key
• ZK: Chứng minh ciphertext hợp lệ

Đây là kiến trúc khá đẹp. Không cố dùng một công nghệ giải quyết mọi vấn đề.

Đã có roadmap phần cứng

Đây là thứ mình thấy cực kỳ thú vị và họ cũng công khai luôn roadmap:
CPU → GPU → FPGA → ASIC
Mục tiêu:
20 TPS → 100 TPS → 1000 TPS → 10000 TPS

Điều này cho thấy họ không chỉ nghiên cứu thuật toán mà còn nghĩ tới khả năng mở rộng bằng phần cứng chuyên dụng.

Đã bắt đầu xây ecosystem

Không còn chỉ là protocol. Giờ website có:

• Confidential Payments (Thanh toán bảo mật)
• Confidential RWA (RWA bảo mật)
• Confidential Payroll (Bảng lương bảo mật)
• Confidential DeFi (DeFi riêng tư)
• Confidential Token Distribution (Phân bổ token riêng tư): Chi tiết xem bài Zama Acquires TokenOps: Confidential & Fully Compliant Token Distributions, Airdrops, and Vesting

Đây là thay đổi lớn. Họ bắt đầu nói:
“Builder có thể xây cái gì.”
Thay vì nói:
“FHE là gì.”

Confidential DeFi đã bắt đầu có TVL

Trong newsletter mới nhất: Confidential Prime USDC (cUSDC) chạy trên Morpho đã có hơn 14 triệu USD được gửi vào. Con số này chưa lớn nếu so với toàn thị trường DeFi, nhưng quan trọng ở chỗ đây là dòng vốn thật cho một sản phẩm confidential, không chỉ là demo.

Hiện tại, mình kiểm tra Steakhouse Confidential Prime thì tổng lượng tiền nạp vào đã lên tới 23M USDC. Contract của vault: 0xbEEF00A59B577423653A1526c7009bdE103F542B

Kiểm tra kỹ hơn các giao dịch contract gần đây, thấy rất nhiều người rút khỏi Vault. Do chính sách thu hút người dùng, hai tuần đầu sẽ có APY cao nhất, sau đó giảm dần. Nhiều người tận dụng APY cao này để thực hiện giao dịch ăn chênh bằng cách:

• B1: Vay USDC bên Aave với mức lãi suất 4%
• B2: Deposit vào Zama Earn (Confidential Prime USDC) để hưởng mức lãi suất trên 10%
• B3: Ở các tuần tiếp theo khi APY trên Zama Earn giảm, họ sẽ dần rút tiền về để trả lại Aave.

Ví dụ như giao dịch 0x2a7b88359923bf2c48a109ee20439b339e9555ad78358c06f3fa9f1a10b7f036, bạn quangha.eth đã kiếm được khoảng 4387 USDC với vốn 352,642 USDC, lợi nhuận 12% chỉ trong thời gian ngắn hơn 3 tuần.

Mình đánh giá đây chỉ là dòng vốn ngắn hạn do ăn chênh lệch giá, chứ chưa thể hiện sự tin tưởng của người dùng.

Bắt đầu xuất hiện hệ sinh thái

Blog gần đây có nhiều bài của đối tác hơn. Ví dụ:
Raycash → AsyncWrapper → Private On-ramp → ERC7984

Điều này cho thấy: developer bên ngoài đã bắt đầu build trên Zama. Theo mình đây là tín hiệu tốt hơn nhiều so với việc Zama tự xây tất cả.

Đã có Github ecosystem

Mình rất thích repo này: awesome-zama, trong đó tổng hợp gần như toàn bộ:

• SDK
• FHEVM
• KMS
• Dashboard
• Example
• Tutorial
• Whitepaper

Đây là dấu hiệu cho thấy dự án muốn thu hút developer chứ không chỉ quảng bá công nghệ.

Mọi thứ dần rõ ràng hơn

Trước đây mình vẫn băn khoăn: “FHE rất hay, nhưng dùng để làm gì?“. Giờ đây câu trả lời rõ hơn nhiều:

• Confidential USDC:
  Không ai thấy “Balance“, không ai thấy “Transfer Amount”, nhưng vẫn xác thực được.
• Confidential Payroll:
  Google trả lương. Không ai biết: Alice 7000 USDC, Bob 11000 USDC. Nhưng smart contract vẫn chạy đúng.
• Confidential RWA:
  Ngân hàng token hóa trái phiếu. Không ai biết: ai sở hữu, mua giá bao nhiêu, giao dịch bao nhiêu. Đây là các bài toán mà tài chính truyền thống thực sự quan tâm.

Nhưng vẫn còn 2 dấu hỏi lớn

Nhưng còn hai thứ mà Zama vẫn còn thiếu:

• Chưa có killer app:
  • Hiện vẫn chưa thấy một ứng dụng tạo hiệu ứng lan tỏa như: Uniswap, Aave, Pendle, Hyperliquid
  • Protocol rất mạnh nhưng Application thì chưa.
• Adoption:
  • Đây mới là câu hỏi quan trọng. Nếu mình là developer. Tại sao mình phải dùng: FHE thay vì zk hoặc TEE
  • Zama cần chứng minh rằng chi phí và độ phức tạp của FHE đổi lại bằng một giá trị mà các giải pháp khác không mang lại.

So sánh đánh giá 2 dự án: Zama và Midnight

Midnight là dự án làm về blockchain riêng tư được cộng đồng Cardano đang khá fomo trong thời gian gần đây. Thực ra Midnight và Zama đều giải quyết bài toán “Confidential Blockchain”, nhưng cách tiếp cận của họ gần như đi theo hai hướng hoàn toàn khác nhau:

• Midnight muốn xây một blockchain ưu tiên quyền riêng tư lên hàng đầu (blockchain privacy-first).
• Zama muốn trở thành privacy layer cho mọi blockchain.

Một số so sánh tổng quan như sau:

Tiêu chí	Midnight	Zama
Mục tiêu	Blockchain riêng	Hạ tầng cho blockchain
Công nghệ	Zero-Knowledge (ZK)	Fully Homomorphic Encryption (FHE)
Kiến trúc	Partner chain của Cardano	Coprocessor + Confidential Layer
Đối tượng	dApp xây trên Midnight	Ethereum, Base, Arbitrum… và các EVM chain
Tích hợp	Phải triển khai lên Midnight	Có thể tích hợp vào dApp hiện có
Điểm mạnh	Hiệu năng tốt hơn	Khả năng tính toán trực tiếp trên dữ liệu mã hóa
Khó khăn	Thu hút hệ sinh thái mới	Hiệu năng FHE và adoption

Cách tiếp cận khác nhau

Midnight nói: “Muốn có privacy thì hãy sang blockchain của tôi“. Họ xây dựng blockchain với cơ chế tiết lộ có chọn lọc (selective disclosure), cho phép ứng dụng quyết định dữ liệu nào công khai, dữ liệu nào được giữ bí mật bằng Zero-Knowledge Proof.

Còn Zama lại nói: “Cứ ở lại Ethereum. Không cần rời hệ sinh thái hiện có.“

Công nghệ khác nhau

Đây mới là phần thú vị. Midnight dùng ZK. Ý tưởng: “Tôi chứng minh điều gì đó đúng.“
Ví dụ: Tôi có hơn 100.000 USDC. Không cần nói: Tôi có 183.456 USDC. Đó là sức mạnh của ZK.

Zama dùng FHE. Ý tưởng khác hẳn. Không phải chứng minh, mà là: Thực sự tính toán trên dữ liệu đã mã hóa.
Ví dụ: Encrypted A + Encrypted B = Encrypted C
Không cần giải mã trong quá trình tính toán. Đây là điều ZK không hướng tới.

Lợi thế khác nhau

Midnight có ba lợi thế:

• Hiệu năng
  • ZK hiện nay trưởng thành hơn.
  • Toolchain tốt hơn.
  • Proof nhanh hơn.
  • Developer đông hơn.
• Trải nghiệm nhà phát triển
  • Midnight cố tình che bớt sự phức tạp của ZK.
  • Developer chủ yếu viết logic ứng dụng, thay vì phải trở thành chuyên gia mật mã.
• Cardano Community:
  Đây là điều Zama không có. Midnight có một cộng đồng rất trung thành gồm:
  • ADA holder
  • Cardano Foundation
  • IOG
  • SPO

Còn Zama có lợi thế riêng không kém, có thể còn lớn hơn:

• Không tạo chain mới:
  Đây là điểm mình đánh giá cực cao. Không cần bảo người dùng: Bridge sang chain khác.
  Bạn biết rõ điều này vì làm DeFi: Bridge luôn là friction.
• Hiệu ứng Ethereum:
  Ethereum có hàng nghìn dApp, hàng trăm tỷ TVL, thanh khoản cực lớn, nhiều ứng dụng wallet và developer.
  Nếu Zama được Aave hoặc Uniswap tích hợp, họ không cần thuyết phục người dùng rời Ethereum.
• FHE mạnh hơn ZK ở một số bài toán:
  Ví dụ: Auction, Machine Learning, AI, Confidential Orderbook, Private State. Đây là những bài toán mà FHE rất hấp dẫn.

Về Tokenomics thì Midnight đang có lợi thế hơn

Midnight thiết kế Tokenomics khá hay, giống như mô hình “gas regeneration“:
Nắm giữ NIGHT → Sinh ra DUST → DUST trả phí
Như vậy bạn không mất NIGHT khi giao dịch, bạn chỉ cần nắm giữ NIGHT thì bạn có thể giao dịch miễn phí. Đây là một mô hình rất hay, giúp NIGHT không bị lạm phát hàng năm mà người dùng còn có xu hướng nắm giữ nhiều NIGHT để sinh ra DUST, qua đó giảm áp lực bán cho NIGHT.

Trong khi đó, Zama dùng cơ chế Burn-and-Mint, vẫn tạo ra lạm phát hàng năm.

Về hiệu ứng mạng lưới thì Zama đang có lợi thế hơn

Midnight đang có rủi ro lớn về Hiệu ứng mạng lưới (Network Effect). Họ phải cạnh tranh với nhiều blockchain lớn khác như: Ethereum, Solana, Base, Arbitrum, Sui…

Trong khi Zama, nếu ngày mai mà Uniswap, Aave, Morpho, Ethena đều tích hợp Zama thì Zama sẽ thắng lớn. Lúc này Zama không cần kéo user, user sẽ tự tìm đến.

Mỗi bên phù hợp với bài toán khác nhau

Zama thường được nhắc đến trong các bài toán như AI, order book, sealed auction, private portfolio, còn Midnight phù hợp hơn với KYC, identity, voting, compliance và selective disclosure.